Τι σκέφτεστε όταν βλέπετε τους συμπατριώτες-μας να πάσχουνε από βλακεία; (Για να το πω κάπως ήπια.) Δεν θλίβεστε; Εγώ πολύ θλίβομαι. Ίσως γιατί έχω ζήσει χρόνια στο εξωτερικό, έχω γνωρίσει τη βλακεία των ανθρώπων σε ξένες χώρες, κι έχω σχηματίσει την ουτοπική ελπίδα οτι οι συμπατριώτες-μου τάχα δεν πάσχουν απ’ αυτή την ασθένεια, ή τέλος πάντων πάσχουν λιγότερο. Οπότε όταν έρχομαι αντιμέτωπος κατά πρόσωπο με τη σκληρή πραγματικότητα, τι να κάνω... θλίβομαι.
 |
Τα πιο πρόσφατα κρούσματα πατριωτικής βλακείας αφορούν ένα θέμα που έχει απασχολήσει κατά καιρούς Έλληνες και Τούρκους: πώς πρέπει να λέγεται η πρωτεύουσα της πάλαι ποτέ Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η μοναδική μεγαλούπολη που εκτείνεται σε δύο ηπείρους. Κι επειδή το θέμα εξάπτει τους πιο θερμόαιμους (και θερμοκέφαλους) κι από τις δύο μεριές του Αιγαίου, γίνονται δηλώσεις επί δηλώσεων με πλήρη απουσία σκέψης και στοιχειώδους λογικής. |
Άλλος είναι πρώην Κωνσταντινουπολίτης ή γόνος προσφύγων(1) και θεωρεί εαυτόν προσβεβλημένο, άλλος είναι εθνικόφρων Έλληνας ή Τούρκος, άλλος είναι απλώς ηλίθιος, και γενικά λέει ο καθένας το μακρύ-του και το κοντό-του. Εγώ θα χρησιμοποιήσω κάποια επιχειρήματα για να καταγράψω εδώ την άποψή-μου, κι αν υπάρχουν αντεπιχειρήματα τα οποία να στηρίζονται στη λογική (και όχι στην αυθαιρεσία του “αυτή είναι η σωστή άποψη, κ’ υποταχθείτε όλοι σ’ αυτό που λέω!”) καταρρίπτοντας αυτά τα οποία γράφω παρακάτω, ευχαρίστως να τα μάθω (στείλτε-μου email).(2)
Το θέμα είναι πολύ απλό:
Το θέμα ανακινήθηκε λίγο καιρό πριν γράψω το παρόν (Οκτώβριος 2006) στην Ελλάδα επειδή κάποιος Έλληνας καλλιτέχνης χρησιμοποίησε το Istanbul μιλώντας μπροστά σε Τούρκικο ακροατήριο. Δεν ξέρω σε τι γλώσσα μιλούσε ο άνθρωπος. Αν μιλούσε στα ελληνικά, τότε έπρεπε να πει «Κωνσταντινούπολη», και ο μεταφραστής-του στα τούρκικα φυσικά να πει İstanbul. Αν μιλούσε στα αγγλικά, τότε και πάλι Istanbul είναι η μοναδική επιλογή, αφού έτσι λέγεται η πόλη στα αγγλικά.
Βγήκανε μετά οι διάφοροι κραυγάζω-χωρίς-να-σκέφτομαι στα κανάλια, και υποστηρίξανε απόψεις μέχρι και όπως “Εγώ όταν μιλάω με τον ξένο, και μου λέει ο ξένος Istanbul, εγώ του λέω όχι Istanbul, αλλά Constantinoupolis να λες!” Δηλαδή εννοούν οι τύποι αυτοί να υπαγορεύουν στους ξένους ποιες λέξεις θα χρησιμοποιούν εκείνοι στη γλώσσα-τους. Εκτός του οτι η ιδέα αυτή είναι αγενής, είναι και αφελέστατη. Διότι θα έρθει μετά κι ο Τούρκος και θα υποστηρίξει — με την ίδια ακριβώς λογική — οτι την πρωτεύουσα του νομού Έβρου δεν πρέπει να τη λέμε Αλεξανδρούπολη, αλλά Ντεντέαγατς, την Κομοτηνή Γκιουμουλτζίνα, και ούτω καθεξής. Οι Βούλγαροι θα μου πούνε, κακώς λές οτι κατάγεσαι από την Έδεσσα, πρέπει να λες «από τα Βοδενά». Και πάει λέγοντας.
Άλλοι πάλι υποστήριξαν οτι πρέπει εμείς (οι Έλληνες) όταν μιλάμε π.χ. αγγλικά να λέμε Constantinoupolis, ή Constantinople, και πάντως όχι Istanbul. Είπαμε, η βλακεία δεν πάει στα βουνά. Δηλαδή — πάντα με την ίδια λογική — κι ο Εγγλέζος, ο Αμερικάνος, κλπ., που τυχόν έχει μάθει ελληνικά, μπορεί και πρέπει να μιλάει ως εξής:
«Φτάσαμε με το πλοίο στο λιμάνι του Παϊρίας, κι από κει πήγαμε με το μέτρο στην Άθενς, όπου επισκεφθήκαμε πρώτα τους στύλους του Ολύμπιαν Ζους, και μετά το Πάρθενον. Θαυμάσαμε το κόσμημα αυτό της εποχής του Περίκλιζ, και περπατήσαμε στα ίδια δρομάκια της αρχαίας Άγκορα όπου κάποτε περπάτησαν κι ο Σόκρτιζ, ο Πλέιτοου, κι ο Άριστοτλ.»
Όχι, ευχαριστώ, δεν θα πάρω.
Μετά είχαμε τους άλλους τους πανέξυπνους (ένας μάλιστα ήταν και βουλευτής), οι οποίοι έλεγαν οτι άσ’-τους τους Τούρκους να λένε Istanbul, διότι αυτό είναι παραφθορά της ελληνικής φράσης “εις την Πόλη”, άρα ελληνικά μιλάνε οι Τούρκοι χωρίς να το ξέρουνε — τι ωραία που τους τη φέραμε! Μόνο που κι εμείς νομίζουμε οτι μιλάμε ελληνικά, αλλά στην πραγματικότητα συχνά-πυκνά μιλάμε τούρκικα. Παραδείγματος χάρη:
«Θα κάνω σαματά να το μάθει όλος ο ντουνιάς πως η τσέπη που έχεις ραμμένη στο μπατζάκι-σου είναι άδεια από παράδες. Κι αν το πάρει χαμπάρι εκείνη που σε κάνει να λιώνεις από σεβντά οτι δεν είσαι αφέντης στο μαγαζί-σου, τότε να δεις κάτι γλέντια που θα κάνουμε· θα βρεις το μπελά-σου. Γιατί εκείνη ρε καραγκιόζη είναι από τζάκι, ενώ εσύ με τα χίλια ζόρια τα καταφέρνεις καθημερινά.»
Ξέρετε πόσα από τα ουσιαστικά στην παραπάνω παράγραφο είναι τουρκικής προέλευσης, ή ήρθαν στη ελληνική μέσω της τουρκικής γλώσσας; Όλα! — τι ωραία που μας τη φέρανε!
Τέλος έχουμε και τους φίλους και γείτονες Τούρκους που κόπτονται οτι το “σωστό” είναι μόνο το İstanbul, κι επομένως ακόμα και στα ελληνικά — λένε — πρέπει να τη λέμε “Ιστάνμπουλ” (ή “Ιστανμπούλ”). Εκτός του οτι αυτό θα τους υποχρέωνε κατ’ αναλογία να λένε “Ellada” αντί για “Yunanistan”, είναι χρήσιμο επίσης να θυμηθούμε οτι την πόλη αυτή προ του Αττατούρκ επίσημα οι ίδιοι δεν την έλεγαν İstanbul, αλλά Konstantiniyye, δηλαδή “πόλη του Κωνσταντίνου” (βλέπε άρθρο στην Wikipedia). Αυτό ήταν το επίσημο όνομα στα έγγραφα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κι έτσι την έλεγαν οι κυρίες και οι κύριοι της Πολίτικης υψηλής κοινωνίας. Το İstanbul ήταν για την πλέμπα. Κι επειδή το δημώδες İstanbul καθιερώθηκε ως επίσημο από τον Αττατούρκ μόλις το 1930 (μετά δηλαδή κι από την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας το 1923), πάω στοίχημα οτι ζουν ακόμη Τούρκοι που στα νιάτα-τους έλεγαν την πόλη-τους “Konstantiniyye”. Αυτά για το πόσο σχετική είναι η έννοια “σωστό” και “λάθος”.
Με λίγα λόγια, η λύση του θέματος είναι προφανής (για όποιον δεν έχει εθνικιστικές παρωπίδες):
| Σε κάθε γλώσσα ας
χρησιμοποιήται ο όρος που έχει
επικρατήσει, και η γλώσσα ας αφήνεται στην ησυχία-της. (Το ίδιο και οι άνθρωποι που τη μιλάνε.) |
Ένας αναγνώστης παραπονέθηκε οτι
τάχα δεν εκφράζω καμία άποψη επί
του θέματος βάσει των παραπάνω.
Επειδή μερικές φορές ακόμα και το
προφανές δεν γίνεται αντιληπτό αν
δεν βγάζει μάτι, έβαλα κι εγώ την
παραπάνω πρόταση μέσα σε κορνίζα
(παρόλο που την είχα ήδη γράψει έτσι
ακριβώς σε προηγούμενη έκδοση
αυτής της σελίδας), μπας και αποφύγω
στο μέλλον την κατηγορία οτι δεν
εκφέρω άποψη.
Ο ίδιος αναγνώστης ισχυρίστηκε οτι
το θέμα είναι “αμιγώς πολιτικό”,
επειδή η Τουρκία πριν από δεκαετίες
ζήτησε επίσημα η Κωνσταντινούπολη
να λέγεται İstanbul από όλον τον
υπόλοιπο κόσμο, απαίτηση που
ακολουθήθηκε πρακτικά απ’ όλους
εκτός από τους Έλληνες (βλέπε ίδια
πηγή όπως παραπάνω,
στη Wikipedia). Ο αναγνώστης αυτός ή δεν
γνωρίζει το νόημα της λέξης “αμιγώς”,
ή αν το γνωρίζει, τότε αγνοεί την
παρακάτω γλωσσολογική διάσταση του
θέματος:
Τα παραπάνω είναι γλωσσολογικά φαινόμενα, κι όχι πολιτικά. Δεν αρνούμαι οτι υπάρχει καί πολιτική διάσταση (την οποία σωστά μου υπέδειξε ο αναγνώστης), αλλά σίγουρα δεν πρόκειται για θέμα “αμιγώς πολιτικό”.
Στο ίδιο μήνυμά του, ο αναγνώστης
αυτός ισχυρίστηκε οτι θα έπρεπε
λέει να διαμαρτυρηθώ για το γεγονός
οτι οι Εγγλέζοι (μεταξύ άλλων)
υιοθέτησαν το Istanbul αντί του Constantinople
από τη δεκαετία του 1930! Αυτό (λέει)
θα ήταν η λογική συνέπεια αυτού που
προτείνω, οτι δηλαδή οι γλώσσες και
τα έθνη που τις μιλάνε θα έπρεπε ν’
αφήνονται στην ησυχία-τους. Κατά
τον αναγνώστη αυτόν, είμαι λογικά
ασυνεπής!
Μα τι σημαίνει επιτέλους το “αφήστε τις γλώσσες και τους λαούς που τις μιλάνε στην ησυχία-τους”; Πώς θα τους αφήσω εγώ τους Αγγλοσάξωνες στην ησυχία-τους αν πεταχτώ εκεί που δεν με σπέρνουνε για να τους κατσαδιάσω, «Οοοοοοόχι κύριοι! Κακώς υιοθετήσατε το Istanbul μερικές δεκαετίες πριν!»; Δική-μου δουλειά είναι το τί θέλουν εκείνοι να λένε;
Υποθέστε οτι είσαστε στο αυτοκίνητό σας, και περιμένετε στα φανάρια μαζί με ένα σωρό άλλα αυτοκίνητα. Βλέπετε κάποιους τύπους να μοιράζουν διαφημιστικά χαρτιά, φέιγ βολάν κλπ, πλησιάζοντας στο παράθυρο του οδηγού σε διάφορα άλλα αυτοκίνητα. Όταν πλησιάζουν στο δικό-σας, τους λέτε: «Αφήστε το αυτοκίνητό μου στην ησυχία-του! Μη μου το βρωμίζετε! Δικό-μου το αυτοκίνητο, εγώ έτσι το θέλω, χωρίς τις δικές-σας διαφημιστικές σελίδες.» Το λέτε αυτό, κλείνετε το παράθυρο, και ο τύπος φεύγει γιατί δεν έχει άλλη επιλογή. (Εντάξει, βάζετε μπρος και τους υαλοκαθαριστήρες για να μη χώσει εκεί τα σκουπιδικά-του.) Τώρα, παρατηρείτε οτι άλλοι οδηγοί ανοίγουν τα παράθυρά-τους και δέχονται τα φέιγ βολάν. Εσείς δηλαδή πώς θα αντιδρούσατε μετά απ’ αυτήν την παρατήρηση; Θα φωνάζατε στους άλλους οδηγούς, «Οοοοοοόχι κύριοι! Κακώς δεχτήκατε τα διαφημιστικά, γιατί κάθε οδηγός στο αυτοκίνητό του πρέπει να αφήνεται στην ησυχία-του!»; Δεν θα σας παίρνανε για ηλίθιο αν κάνατε κάτι τέτοιο;
Το “αφήνω τον άλλον στην ησυχία-του” το αντιλαμβάνομαι ως “δεν ανακατεύομαι στις υποθέσεις των άλλων, αντιδρώντας μόνον όταν διακυβεύεται η ελευθερία του προσωπικού-μου χώρου”, και μ’ αυτήν την έννοια το προτείνω.
Σημειώσεις: (κάνοντας κλικ στον αριθμό επιστρέφετε στο κείμενο)
1. Κι εγώ γόνος προσφύγων είμαι (ο παππούς-μου ήταν από την Καισάρεια, κι η γιαγιά-μου από το Ικόνιο), αλλά δεν μιλάω σαν εκπρόσωπος προσφύγων. Τι σημασία έχει από πού κρατάει η σκούφια του καθενός; Διαβάστε παρακαλώ παρακάτω στο κείμενο όπου υποστηρίζω οτι το θέμα είναι σε μεγάλο βαθμό γλωσσολογικό, όχι παρορμητικά συναισθηματικό.
2. Πάντως το οτι δίνω την ηλεκτρονική-μου διεύθυνση δεν σημαίνει οτι θα χαρώ να μου στείλετε αρλούμπες. Δεν είναι blog αυτή η σελίδα (την απεχθάνομαι την αναρχία των blogs). Η γνώμη-σας θα καταγραφεί μόνο αν αντικρούει κάτι από αυτά τα οποία γράφω ακολουθώντας τους κανόνες της λογικής, ή αν προσθέτει κάτι καινούριο και ενδιαφέρον, ή αν απ’ αυτά που μου λέτε καταλάβω οτι κάτι δεν έγραψα αρκετά ξεκάθαρα και χρειάζεται επεξήγηση.
3. Αφήστε που είναι αδύνατο να προφέρουμε τις λέξεις αυτές όπως οι γηγενείς ομιλητές, και το μόνο που βγαίνει απ’ τα χείλη-μας είναι αξιοθρήνητες καρικατούρες των ονομάτων των ξένων αυτών πόλεων.